येशूला कृतघ्नतेची वेदना ठाऊक आहे

कॅरिस कॉम्प्टन

येशूच्या यरुशलेमेच्या प्रवासाचे वर्णन करणाऱ्या लुकामधील दहा अध्यायाच्या वृत्तांतात, दहा कुष्ठरोग्यांची कथा गुंफलेली आहे (लूक १७:११–१९). यहुद्यांच्या शुद्धतेच्या नियमांमुळे येशूच्या जवळ जाण्यास मनाई असल्याने, ते दहा कुष्ठरोगी दूरवरूनच त्याला हाक मारतात आणि आपल्याला बरे करावे अशी विनंती करतात. येशू त्यांच्या विनंतीचा स्वीकार करतो, परंतु नामानाच्या कथेप्रमाणेच त्यांच्या विश्वासाची एक परीक्षा घेतो: “जा आणि स्वतःला याजकांना दाखवा” (वचन १४). त्या दहाही कुष्ठरोग्यांनी आज्ञा पाळली; वाटेतच त्यांना जाणवले की ते शुद्ध झाले आहेत.

या टप्प्यावर, त्या दहापैकी केवळ एका कुष्ठरोग्याने याजकाची प्रत्यक्ष भेट घेण्याचे आणि समाजात पुन्हा सामावून घेतले जाण्याचे कार्य काही काळासाठी बाजूला ठेवण्याचा निर्णय घेतला; त्याने मागे फिरून येशूला शोधले आणि त्याचे आभार मानले. आता तो शुद्ध झाला होता आणि आपल्या भयंकर आजाराचा संसर्ग इतरांना होईल याची त्याला भीती उरली नव्हती; त्यामुळे तो येशूच्या जवळ गेला, मोठ्याने देवाचे गुणगान गायले आणि आपल्या तारणकर्त्याच्या पायांवर डोके ठेवले (वचने १५–१६).

त्यानंतर जे घडले, त्यामुळे कदाचित त्या निनावी कुष्ठरोग्यालाही आश्चर्य वाटले असावे. येशूने आपले नेहमीचे वाक्य “तुझ्या विश्वासाने तुला बरे केले आहे” (वचन १९), तात्पुरते बाजूला ठेवले आणि त्याऐवजी तीन भेदक प्रश्न विचारले. येशूचा हा प्रतिसाद एकाच वेळी कृतघ्नतेविषयीचे एक गंभीर वास्तव उघड करतो आणि ज्यांना कृतघ्नतेच्या वेदनेचा अनुभव आहे, त्यांच्यासाठी तो एक सांत्वनदायी मलम ठरतो; ही अशी वेदना आहे जिचे वर्णन शेक्सपियरच्या ‘किंग लियर’ नाटकातील पात्राने “सापाच्या दातापेक्षाही अधिक तीक्ष्ण” असे केले आहे.

१. दहा जण शुद्ध झाले नव्हते का?

येशूचा पहिला प्रश्न कृतघ्नतेचा सर्वव्यापीपणा उघड करतो: इतके लोक बरे झाले होते, तरीही त्यातील फारच थोडे लोक परत आले. देवाचे गुणगान करण्यासाठी आणि त्याचे आभार मानण्यासाठी जे अनेक लोक परत आले नाहीत, त्यांच्याकडे लक्ष वेधून येशूने कृतघ्नतेला एक ‘पाप’ म्हणून उघड केले आणि त्याचे गांभीर्य योग्यपणे अधोरेखित केले. कृतघ्नता—म्हणजेच देवाच्या कृपेकडे कानाडोळा करणे आणि आपल्या आभार प्रदर्शनाद्वारे त्याचा सन्मान करण्यात अपयशी ठरणे—ही गोष्ट देवाचा क्रोध योग्यरित्या प्रज्वलित करते. प्रेषित पौलाने रोमकरांस पत्राच्या पहिल्या अध्यायात, मूर्तिपूजा, हत्या आणि लैंगिक अनैतिकता यांसारख्या गंभीर पापांच्या यादीत कृतघ्नतेचाही समावेश केला आहे (रोम. १:२१, २६–३२).

आपल्या त्या भेदक प्रश्नाद्वारे, येशूने कृतघ्नतेची गय करणे तर दूरच राहिले, उलट त्याने कृतघ्नतेचे खरे स्वरूप उघड केले आणि तिच्या सर्वव्यापीपणाबद्दल खेद व्यक्त केला.

२. ते नऊ जण कोठे आहेत?

पहिल्या प्रश्नाप्रमाणेच, येशूचा हा दुसरा प्रश्नही कृतघ्नतेच्या डंखाकडे निर्देश करतो. त्या क्षणी, त्या दहा जणांपैकी केवळ एकाचेच हृदय देवाकडे योग्य प्रकारे वळलेले होते. केवळ एकच जण परत आला — फक्त एकच — वास्तविक पाहता त्या सर्वांनीच परत यायला हवे होते. बाकीचे कोठे होते? त्यांनीही विश्वास ठेवला नव्हता का, आज्ञापालन केले नव्हते का आणि तेही बरे झाले नव्हते का?

हे ९:१ हे गुणोत्तर विश्वासणाऱ्यांना या शक्यतेची जाणीव करून देते की, कदाचित आपणही त्या ‘नऊ’ जणांपैकीच असू शकतो. आपणच तो परत आलेला ‘एक’ जण आहोत — सद्गुणांच्या बाबतीत अद्वितीय आहोत — असे आपण मानू शकतो; परंतु हा प्रसंग आपल्याला थांबण्यास आणि आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडतो. आपणही त्या ‘नऊ’ जणांमध्येच आहोत का? अनेकदा, आपल्या जीवनातील देवाची कृपा ओळखण्यात आपणही मंद असतो. आपण देवाच्या उत्तम देणग्यांचा उपभोग घेत, अगदी निवांतपणे आपल्या कामात मग्न असतो; वास्तविक पाहता, त्या एका कुष्ठरोग्याप्रमाणेच आपणही मागे वळून, एका गीताच्या ओळी गात देवाची स्तुती करायला हवी; त्याचा आशय असा:

तुझ्या चांगुलपणाने भारावून जाऊन, मी जमिनीवर लोटांगण घालतो,

आणि मला लाभलेल्या दयेच्या स्तुतीसाठी मी अश्रू ढाळतो.

३. या परक्या माणसाव्यतिरिक्त दुसरा कोणीच सापडला नाही का?

हा तिसरा प्रश्न त्या एका कुष्ठरोग्याला येशूच्या लोकांमध्ये एक ‘परका’ (विदेशी) म्हणून वेगळे ठरवतो; लूक त्याला ‘शोमरोनी’ म्हणून ओळखवतो (लूक १७:१६). येशू ज्या लोकांमध्ये राहिला आणि ज्यांची सेवा केली, त्यांच्यामध्येच आपल्याला देवाकडे योग्य प्रकारे वळलेली हृदये आढळतील अशी आपली अपेक्षा असू शकते; परंतु वस्तुस्थिती मात्र अत्यंत खेदजनक होती: येशूच्या देशबांधवांपैकी बहुतेकांनी त्याला नाकारले. ज्यांना वाचवण्यासाठी तो आला होता, त्यांच्याकडून त्याला फारशी कृतज्ञता लाभली नाही; तसेच त्यांच्या मुखातून देवासाठी फारशी स्तुतीही बाहेर पडली नाही. ज्यांनी देवावर सर्वाधिक प्रेम करण्याचा दावा केला होता, त्यांनी केवळ येशूला नाकारलेच नाही, तर त्याची हत्याही केली. याउलट, अनेकदा त्या परक्या लोकांनी आणि समाजातून बहिष्कृत केलेल्या लोकांनीच येशूमध्ये असलेल्या देवाच्या कृपेला अधिक तत्परतेने ओळखले. येशूपासून आपल्याला वेगळे केले जाऊ नये, अशी विनंती करणारेही तेच लोक होते (लूक ८:३८).

येशूचे हे भेदक प्रश्न आपल्या स्वतःच्या हृदयाचे खरे स्वरूप उघड करतात. आपल्या जीवनात कार्यरत असलेली देवाची कृपा ओळखण्यात आणि त्याबद्दल त्याची स्तुती करण्यात आपण तत्पर असतो का? देवाचे उत्तम उद्देश पूर्ण करण्यासाठी जे लोक त्याचे माध्यम बनतात, त्यांचे आपण आभार मानतो का?

येशू चालत राहिला

देवाप्रती आपली कृतज्ञतेची नोंद कितीही डागाळलेली असली तरी, जेव्हा आपल्याला कृतघ्नतेचा डंख बसतो, तेव्हा आपल्या चुकांमुळे होणारी वेदना कमी होत नाही. कृतघ्न मुले, जोडीदार, मित्र, चर्चचे सदस्य आणि चर्चचे नेते यांच्यामुळे झालेल्या जखमांवर जेमतेम खपली धरलेली असते; त्या पुन्हा उघडून रक्तबंबाळ होण्यास तयार असतात. आणि जेव्हा असे होते, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये कटुता दाटून येते, आणि गर्व व क्रोध आपल्या हृदयात पुन्हा आपले वर्चस्व प्रस्थापित करू पाहतात.

परंतु त्या जखमांवर येशूच्या संगतीत एक सुखदायक मलम सापडते, जो कृतघ्नतेचा डंख इतर कोणापेक्षाही अधिक चांगल्या प्रकारे जाणतो. त्याच्या सहवासात येशू आपल्यासाठी एक आदर्श ठेवतो. कृतघ्नतेचा डंख अनुभवणे किंवा तिची सर्वव्यापकता उघड करणे चुकीचे नाही. आपण तसे वर्तन  करण्याची गरज नाही. अहो, ते इतर नऊ जण आनंदाने इतके भारावून गेले होते की, त्यांच्या मनातील इतर सर्व विचार नाहीसे झाले होते. परंतु इतरांच्या कृतघ्नतेमुळे आपण देवामधील आनंद, त्याच्या इच्छेचे पालन आणि कृतघ्न शेजाऱ्यांवरील अविरत प्रेम यांपासून दूर राहू नये. येशू जसा त्या वेदनेवर अधिक काळ रेंगाळला नाही, तसे आपणही रेंगाळू नये.

पहा ना, या प्रसंगानंतर—आपल्या लोकांच्या सततच्या कृतघ्नतेने किंचितही विचलित न होता—येशूने पुन्हा एकदा “यरुशलेमेस जाण्याच्या दृढनिश्‍चयाने तिकडे आपले तोंड वळवले ” (लूक ९:५१). अजूनही त्याला अनेक मैलांचा प्रवास करायचा होता; अनेकांना बरे करायचे होते, अनेकांच्या पापांची क्षमा करायची होती आणि अनेक दृष्टांत सांगायचे होते. एका उंबराच्या झाडावर जक्कय त्याची वाट पाहत असणार होता, आणि यरीहोच्या रस्त्यावर एक आंधळा भिकारी. ‘अंतिम भोजना’ची तयारी करायची होती आणि आपल्या शिष्यांना शेवटच्या क्षणी काही सूचना द्यायच्या होत्या. पुढे वधस्तंभ होता, कबर होती आणि मुकुटही होता. वेळ फारच कमी उरला होता; आणि येशूचा हा प्रवास पूर्ण करण्यापासून त्याला कोणीही रोखू शकणार नव्हते.

म्हणूनच, आपणही येशूच्या पावलांवर पाऊल टाकत त्याच्या मागोमाग चालतो—शक्य तितक्या जवळून त्याचे अनुसरण करतो. फारच थोडे लोक देवाची स्तुती करतील, फारच थोडे लोक परत येऊन आपले आभार मानतील—आणि जे कोणी तसे करतील, ते अनेकदा असे लोक असतील ज्यांच्याकडून आपल्याला तशी अपेक्षाही नसेल—याची पूर्ण जाणीव असूनही, आपण आपले मुख यरुशलेमेकडे वळवतो आणि आपला नेमलेला वधस्तंभ खांद्यावर घेतो; कारण वेळ फारच कमी उरला आहे आणि अजूनही खूप काही करणे बाकी आहे.